07 - 03 - 2021
IJsvogel Oktober 2018 (Nel Appelmelk)
Artikelindex
Bezoekers teller vanaf de 16de december 2018
VandaagVandaag32
GisterenGisteren62
Deze weekDeze week418
Deze maandDeze maand418
Alle dagenAlle dagen51359
Taal/ Language/ Langue /Sprache

Paragraaf index

55a De molen Klijn Hattum bij de Egerlaan

Geschiedenis van de molen

Waarschijnlijk is circa 1611 is in de buurt van de voormalige muziekschool aan de Egerlaan de buurtschap Hattem gesticht. De reden was de papiermolen die daar geweest moet zijn.

Het is mogelijk dat de bekende Apeldoornse papiermaker Marten Orges er gewoond heeft. In elk geval woonden zijn nazaten, die zich Schut noemden, wel op die plek. De historicus Jacob Moerman nam dat aan al heeft hij de locatie van de molen anders ingeschat.

De volgende personen zijn in de archieven bekend.

1611 Jan Jansen – Heeft de molen gelegd (getimmerd door Timen Jacobs).
1625 Paul (Pouwel) Martens - Eigenaar en papiermaker.
1672 (circa) Daniels Pauls Schut - Eigenaar en papiermaker.
1700 (circa) Aert Daniels Schut - Eigenaar en papiermaker.
1710 (circa) Johanna Koldewey - Eigenaresse voor de helft.
1715 Jan Aerts Schut - Deels eigenaar.
1715 Daniel Paul Aerts Schut - Pachter en papiermaker (deels eigenaar).
1734 Abraham Aerts Schut - Pachter en papiermaker (deels eigenaar).

Na 1734 is de molen verplaatst naar de Bouwhoeve in Ugchelen. De molens op die plek worden pas sinds 1747 genoemd.

Geografische positie en bereikbaarheid

De molen is opgericht in de voormalige buurtschap Hattem bij de tegenwoordige Egerlaan.

Dat moet ergens in de buurt van de oude muziekschool geweest zijn.

GE EgerlaanDe geografische positie van deze muziekschool is 52°11'4.41"N 5°57'20.54"E

Ugchelen kadastraal 1832

Kadastralekaart uit 1832 met de molenclusters in Ugchelen.

1748 Oud Hattem

Uitsnede van de Caart der Limitten met de buurtschap Hattem
caart limitten ugchelen bewerktUitsnede uit de “Caert van de Limitten van de hooge Heerlijckheid” van 1748 met huidige straatnamen uit 2020 gecombineerd.

swambeekKaart van Jacob Moerman met de Kayersbeek, Swambeek, Winkewijert en de Kayersmolen.

de man 1820 kleur uitsnede HattemUitsnede van de kaart van de Man uit 1820

Huidige situatie

Momenteel bevindt zich een gebouwtje op de plek in de buurt van de buurtschap. Dat heeft ooit dienst gedaan als muziekschool maar lijkt nu wat verwaarloosd te worden. Eigenaar en staat van bewoning is niet bekend.

Bouwgeschiedenis (evt. tijd en reden voor afbraak)

Reinier Hardonk heeft in 1968 zijn boek ‘Koornmullenaers Pampiermaeckers en Coperslaghers’ gepubliceerd. De latere molenbeschrijvers H. Voorn en H. Hagens hebben dat boek en de bijbehorende kaart vaak terecht als bron gebruikt.

Deze kaart is gebaseerd op een kaart van Jacob Moerman uit 1933. Deze had zich weer gebaseerd op de kadastrale kaart uit 1832 en op een kaart van W. Kuyck jr. uit 1843.

Dat is wellicht de reden geweest voor enkele hiaten in het boek van Hardonk met name over de situatie van de Hattemse molen.

In totaal zijn er meer dan 12 molens in Ugchelen bekend. Deze zijn als molenclusters gesitueerd en deze clusters zijn vanaf de bovenloop gezien de volgende:

• Hamermolen, Altena en het Voorslop (de huidige papierfabriek voor waardepapieren Van Houtum & Palm)
• De twee Windemolens
• De Steenbeek en de twee Bazemolens
• Methusalem, Hattem en de Bouwhofsmolen

De watermolens Methusalem, Bouwhofsmolen en Hattem waren de meest stroomafwaarts gelegen molens in Ugchelen. Dat duidt in het algemeen op een late stichtingsdatum.

De naamgeving van deze drie molens is bijzonder en zegt ook wel iets over hun ontstaansgeschiedenis

De Bouwhofmolen is genoemd naar het gebied de Bouwhof dat voorheen ook wel de Bouwhof (Klein) Hattem heette. Nog steeds heet deze wijk in Ugchelen de Bouwhof.

De naam Methusalem staat voor de oudste molen. De naam zegt het al. Toch blijkt dit niet het geval te zijn. Reinier Hardonk schrijft al dat er niets bekend is over de beginjaren van deze papiermolen maar dat hij pas in 1747 voor het eerst wordt genoemd.

Ook de Bouwhofmolen wordt pas in dat jaar genoemd.

Het feit dat we zo weinig van deze twee molens weten over de tijd ervoor is opmerkelijk. Van de meeste molens weten we erg veel maar het heeft er de schijn van dat deze twee molens pas omstreeks 1747 zijn gebouwd.

De laatste molen in deze molencluster is de molen Hattem. Een gedeelte van de stroomafwaarts gelegen Ugchelsebeek werd tot voor kort nog de Hattemse beek genoemd. Ook zijn er nu nog straten, zoals de Hattemseweg, Hattemsezijweg en zelfs een weg die Hattemsebeek heet, die op de aanwezigheid van deze molen duiden.

De oudste vermelding van een Ugchelse molen met de naam Klein Hattem dateert uit het jaar 1611.

“Hattem” is misschien een verbastering van “Hatto heem” en dat is het huis van iemand die Hatto heette. Het gebeurde wel vaker dat het begrip heem (huis) aan een naam van een persoon werd verbonden. Ook was er lang geleden een Frankische stam de Chattuarii. Deze werden ook wel Hattuarii of Hatten genoemd. En misschien was Hatto wel een leider van die stam. Kortom… de naam moet een erg oude oorsprong hebben in tegenstelling tot die van de andere molens in dit gebied.
Toch is er misschien een eenvoudiger verklaring voor de naam van deze molen.

molecaten hattemWatermolen Molecaten te Hattem. Foto: www.waterradmolens.nl/Gelderland/Molecaten.htm

  • 1. Bij huis Molecaten te Hattem is in 1598 een van de eerste Veluwse papiermolens opgericht.
    2. In 1602 is de eerste Apeldoornse papiermolen op de Grift in bezit geweest van de Deventer stadsdrukker, boekverkoper en papierhandelaar Johan Evertsz. Cloppenburch
    3. In 1613 werd in Ugchelen de papiermolen Klein Hattem opgericht door de toen beroemde boekdrukker en boekverkoper J. Jansen te Arnhem. Hij was niet in staat om dat in zijn woonplaats Arnhem te doen omdat de allereerste Veluwse papiermaker Hans van Aelst het alleenrecht op de papierfabricage in Arnhem had bedongen.

De heren Jansen en Cloppenburch waren dus elkaars concurrenten in deze allereerste en bepalende jaren van de papierindustrie in Apeldoorn.

Waar er een Klein Hattem was, moest er ook een “groot” Hattem zijn. Het is daarom niet onaannemelijk dat de zakelijk ingestelde Jan Jansen, die de Hattemse molen heeft laten bouwen, de naam Klein Hattem heeft gebruikt om de functie van de molen op papiergebied te benadrukken door te verwijzen naar de allereerste Veluwse papiermolen Molecaten te Hattem. Het was dus misschien gewoon reclame.

De oorspronkelijke plek van de molen is lang niet bekend geweest. Men nam aan dat het bij de huidige Bouwhof geweest moest zijn.

Op de uitsnede uit de “Caert van de Limitten van de hooge Heerlijckheid Het Loo” uit het jaar 1748 zien we echter omcirkeld een buurtschap Hattem nabij de huidige Egerlaan. Dat was vlakbij de plek waar veel later een muziekschooltje gebouwd zou worden.

Wat verder op deze kaart opvalt is, dat we op de plek van de latere Bouwhof in Ugchelen nog geen enkele molen ingetekend zien. Zelfs de Ugchelsebeek heeft nog niet de huidige loop over die locatie. Ook is de Kayersbeek op deze kaart nog aangesloten op de Winkewijert.  Men neemt aan dat het kleine verbindingsbeekje tussen de Kayersbeek en de Winkewijert misschien de Swambeek is geweest. Deze inmiddels lang verdwenen beek is weleens in oude akten genoemd.

Men dient zich bij het bestuderen van de Caert van de Limitten te realiseren dat de drie beken die hier getekend zijn, de latere Kayersbeek (oostelijk van de buurtschap), de Winkewijert (die door de buurtschap stroomde) en de westelijk gelegen Ugchelsebeek rond 1748 enorm vergraven zijn.

De reden voor al dat vergraven ligt bij de geschiedenis van de Kayersmolen, die in 1742 opgericht werd.
Kort samengevat betrok de Kayersmolen zijn water oorspronkelijk van een heideplas, de Nagelpoel of Egerpoel geheten. Die heidepoel leverde echter veel te weinig water. Daarom werd er waarschijnlijk eerst een verbinding met de Winkewijert gegraven. Dat was waarschijnlijk de Swambeek.
Daardoor kregen de stroomafwaarts gelegen molens van de Winkewijert problemen en moest er een andere oplossing gevonden worden. Die oplossing vond men door nieuwe sprengkoppen op de locatie van de buurtschap Hattem te graven en de Swambeek te plempen. Die sprengkoppen liggen inderdaad pal naast de voormalige muziekschool. De buurtschap verdween door de vergravingen en zijn op een latere kaart van Moerman dan ook niet meer te zien. Ook heeft men toen de Ugchelse beek verder opgeleid en behoorlijk rechtgetrokken, zodat die meer westelijk kwam te liggen.

De Hattemse molengeschiedenis moet dus logischerwijs circa 1611, toen Jan Jansen de molen gelegd heeft, in de buurt van de muziekschool begonnen zijn.

Hij werd, naar aanleiding van al de wijzigingen, waarschijnlijk in goed familie overleg, naar de huidige Bouwhof in Ugchelen verplaatst. Dat zal na 1747 gebeurd zijn. Ook kwamen de beide andere molens daar te staan. Het is goed mogelijk dat de molens Methusalem en De Bouwhof er al iets eerder opgericht zijn en dat de verplaatsing van Hattem er achteraan kwam.

Andere molens profiteerden trouwens ook van de verhuizing want de vergraven beken leverden uiteindelijk meer water voor stroomafwaarts gelegen molens.

De kaart van de Man uit 1820 laat zien dat er inmiddels een “Hattem” aanwezig is op de plek van de huidige Bouwhoeve en dat de sprengkoppen van de Kayersbeek ook gegraven zijn. Verder is ook de nieuwe kaarsrechte vergraving van de Ugchelsebeek duidelijk te zien.

Dat de oudste molen Hattem oorspronkelijk oostelijk van de Bouwhof bij de Egerlaan gelegen heeft is dus aannemelijk door de volgende zaken.
• Er was een buurtschap Hattem in 1748 bij de Egerlaan.
• Er waren in 1748 nog geen molens aanwezig op de huidige Bouwhof locatie.
• De Ugchelsebeek liep nog niet door het gebied van de Bouwhof locatie.
• De molens Bouwhof en Methusalem werden voor 1747 niet genoemd.
• De Caert der Limitten kan als betrouwbaar bestempeld worden.
• De vergravingen t.b.v. de Kayersmolen hebben ervoor gezorgd dat de Bouwhof is ontwikkeld.

Erfgoed ontwikkelings potentie

Het gebied van de sprengkoppen van de Kayersbeek is bijzonder waardevol op het gebied van natuur als ook cultuur-historie.

Erfgoedstatus

Er is geen aanwijzing voor enige vorm van monumentenstatus of bescherming gevonden. Er is weinig bekend over deze oude verdwenen buurtschap. Bij navraag is gebleken dat er geen archeologisch onderzoek naar de oude molenlocatie of de buurtschap is geweest.

Foto’s van oude en huidige situatie

2020 12 18 Muziekschool EgerlaanDe voormalige muziekschool aan de Egerlaan. Foto Henk Weltje 2020

p10Gebied naast de muziekschool bij de sprengkoppen van de Kayersbeek Foto Henk Weltje 2018.


Don't have an account yet? Register Now!

Sign in to your account