21 - 10 - 2020
IJsvogel Oktober 2018 (Nel Appelmelk)
Artikelindex
Bezoekers teller vanaf de 16de december 2018
VandaagVandaag31
GisterenGisteren45
Deze weekDeze week150
Deze maandDeze maand1224
Alle dagenAlle dagen40133
Taal/ Language/ Langue /Sprache

Paragraaf index

65 De Oude Molen, later Altena

Geschiedenis van de molen

In 1566 werd door het Sint Petersgasthuis te Arnhem een zogenaamde "saelweer” in Ugchelen aangeschaft met daarbij een stuk land "streckende an die beeck” en ook "den gansen elsen”. Deze Saelweer was een hofstede of erf op een herengoed. Oorspronkelijk was het een horig goed van de Gelderse graven en hertogen, dus het bestond al een tijdje.
De hofstede lag bij de sprengkoppen van de Steenbeek vlakbij restaurant de Cantharel aan de Otterloseweg.

De Oude Molen was de eerste Ugchelse papiermolen. Hij werd in 1613 gebouwd in opdracht van de bekende papiermaker Marten Orges en zijn vrouw Geertgen Schut(ten).

Uitsnede Kaart Moerman

Kaart van Moerman waarin de Steenbeek is ingetekend en ook de "Saelweer" van St. Peter aan het eind van de Wezenweg. Kaart ca. 1934. naar een oudere kaart getekend.

De Steenbeek, zoals de beek toen al heette, had voor de zeventiende eeuw een andere loop. Zij stroomde als een natuurlijke beek door het beekdal vanaf Het Leesten en was dus niet, zoals de kunstmatige sprengenbeken, opgeleid.

AHN Altena

Algemene Hoogte kaart Nederland (AHN) met de interessante locaties aangegeven. Langs de Steenbeek is ook de papierfabriek Van Houtum & Palm duidelijk te zien.

Zij werd gebruikt en omgelegd voor de stichting van de Oude Molen (later Altena) en daarna weer voor de Nieuwe Molen (later het Voorslop of ook wel papierfabriek Van Houtum & Palm).

Toen deze Nieuwe Molen werd gebouwd heeft men de onderbeek van de Steenbeek vanwege het verval diep moeten uitgegraven. Dat had consequenties voor de Oude Molen omdat het water van de onderbeek door het verdiepen niet meer bovenop het rad van de Nieuwe Molen kon stromen. Daarom gebruikte men het water van de nabij gelegen Koppelsprengen om boven op het rad van de Oude Molen te stromen. Het water van de Steenbeek liet men voor het verkrijgen van extra vermogen op de onderste helft van het rad stromen. Een dergelijk systeem noemde men "op ’t halve rad”. Dit bijzondere aandrijfsysteem werkte bij de voormalige wasserij Altena nog steeds zo. Het water wordt op de helft van de hoogte van het rad geleid. Meestal gebeurde dit in combinatie met een bovenslagrad om extra vermogen via een tweede beek te verkrijgen.

halve rad

Het halve rad bij molen Altena waarbij water van de Steenbeek op het halve rad stroomt. Tegenwoordig is het rad verdwenen maar de waterlopen zijn er nog steeds te zien.
Foto 1938 Hardonk

Zoals al vermeldt werd de Oude Molen in 1613 gebouwd in opdracht van Marten Orges en zijn vrouw Geertgen Schut(ten). Het molenaarswerk werd door de toen 23 jarige stiefzoon Jacob Jacobs uitgevoerd.
De moeder van Jacob Jacobs, Geertgen Schut(ten), was eerder getrouwd geweest met Jacob Marcus. Uit dit kortstondige huwelijk werd Jacob Jacobs in 1590 geboren. Vader Jacob Marcus is kort hierna overleden waarna Geertgen met Marten Orges is getrouwd. Nakomelingen van Geertgen nemen later de achternaam Schut over. Tot op heden zijn er nogal wat mensen in Ugchelen en Apeldoorn met de achternaam Schut en er is een grote kans dat dit hun nakomelingen zijn die met watermolens in Ugchelen, Wormingen, Beekbergen, Noord Apeldoorn, Loenen, Eerbeek, Renkum en Heelsum te maken hebben gehad.

In 1646 is de molen waarschijnlijk in eigendom van Daniel Jacobs, de zoon van Jacob Jacobs. Hij noemde zich al snel Daniel Jacobsen Schut en in 1648 is hij genoemd als eigenaar en gebruiker van de oude "pampieren molen van 5 backen met huijs en hoff neffens een kampken van 6 schepel . . . Die molen licht opte grond van de Erfg. van Uchelen, gevend jaerlijckschen tot pacht 35 gl. En voor ’t water aen de Reeckenkamer f 7”.

In 1671/1672 heeft Daniel Jacobs bovendien een windmolen gesticht. Waarschijnlijk zijn de dichtbij gelegen Winnemolens hiernaar genoemd. Het gaat om een gebied "20 voet velts in ’t vierkant, behalve de galderij 8 off 9 voet boven de gront waerop door hem een windmolen is geset om lompen te maken, gelegen aen de noordtwest sydt van syn molen den olden molen genaemt daer hij woont”. De plek kan in elk geval niet die van de latere Winnemolens geweest zijn aangezien die noord oostelijk van Altena lagen.

In 1682 is Daniel overleden. Geertjen Janssen is dan "Weduwe en Boedelhoudersche van Daniel Jacobsen Schut en derselver Erffgenaemen”.

In 1698 hebben de genoemde erfgenamen, de 5 zoons, de molens verdeeld en zijn daarna apart gaan wonen. Twee van die zonen, Reynder en Gerrit, werken daarna op De Oude Molen maar ze delen dan dezelfde en enige woning bij die molen, waar ook hun moeder gewoond heeft. Een schuur achter het woonhuis mag "even over de beek aen de noortsyde van voorsyde molen” verplaatst worden. Ze mogen in die schuur wonen maar veel meer ook niet. Er zijn strenge beperkingen voor het aantal dieren en het aantal huishoudens. De reden hiervoor was het voorkomen van overlast in de buurt. De ongeregelde bevolkingsgroei in de Ugchelse mark werd blijkbaar een te groot probleem.

In 1742 woont Reynder nog op de Oude Molen maar in 1747 werd de molen door neef Daniel Jansen Schut bewoont.
Deze Daniel staat in 1749 als "capitalist” te boek en dat was toendertijd iemand die 2000 gulden of meer in roerende of onroerende goederen bezat. Daarmee had hij pech want daarom moest hij het dubbele bedrag aan hoofdgeld opbrengen.

Zijn zoon Arent Klaas Daniels zet het bedrijf voort tot 1780 en zijn weduwe Hilletje Daniels Schut tot omstreeks 1773. Haar zoon Jacob Arents Schut is de laatste Schut in deze molen en werkt er nog van 1801 tot zeker 1815. De molen wordt daarna verkocht aan H. Geurts, die het weer verhuurt.

Rond het jaar 1812 wordt de naam "Al te Nae” later Altena voor het eerst gebruikt. De naam duidt erop dat men te dicht bij iets anders was maar wat dat was is niet duidelijk. Mogelijk was het de Hamermolen, die inderdaad wel heel erg dichtbij lag.

In 1859 komt de papierfabrikant Jan Terwel, gehuwd met Maria Johanna Schut, voor op Altena.
Na Terwel zit Johannes Lambertus van Delden op Altena.

In 1876 brandt de papiermolen voor de eerste keer af maar wordt in 1880 herbouwd en door Johannes Lambertus van Delden omgezet in de wasserij "Altena”. De ondergeteekende brengt hiermede ter algemeene kennis, dat hij alhier eene Wasch- en Bleekerij-inrichting heeft opgericht. Mij in ieders gunst aanbevelende verblijve, Joh. Lamb. van Delden, Uchelen bij Apeldoorn.

Na de verkoop vertrok de familie Van Delden naar Woerden.

In 1891 wordt de wasserij van J.L. van Delden door Preller overgenomen en heet fa. J.G. Preller en Zoon.

Er is een bijzondere samenwerking met de vlakbij gelegen wasserij Hamermolen geweest. In de Hamermolen werd de was gedaan en via een kort smalspoor baantje naar Altena gereden, waar de was gedroogd en gestreken werd. Ook was er een dubbele beekloop vanaf de Hamermolen naar de molen van Altena om het vuile (ijzerhoudende) en het schone water van de beek van elkaar te scheiden.

De wasserij heeft tot 1992 bestaan en werd geleid door de Preller familie. Het bedrijf was de laatste jaren niet meer rendabel en is in datzelfde jaar verkocht aan C. Hafkamp.

Drie weken na de verkoop aan Hafkamp is Altena alweer verbrand. Alleen een nabijgelegen schuur is nog van het vroegere Altena overgebleven. De naam Altena, van het voormalige hoofdgebouw, is op deze schuur geplaatst.

Voorkant boekje Altena door Wim Kers

De heer Wim Kers heeft in 2012 een fraai boek geschreven "Rondom De Oude Molen Altena" (Bron 32), waarin ook het verhaal van de Hamermolen staat en waarin de diverse eigenaars staan beschreven. Ook Reinier Hardonk heeft er in zijn boek Koornmullenaers Pampiermaeckers en Coperslaghers (Bron 2) uitgebreid over geschreven.

Geografische positie en bereikbaarheid

Ugchelen 1748

Op deze uitsnede van de Caert van de Limitten van de hooge Heerlijckheid Het Loo van Leenen uit 1748, die ook de huidige straten weergeeft, zien we het oude dorp Ugchelen rondom de Mettaweg. De huidige beeklopen zijn hier niet weergegeven. De reden zou kunnen zijn dat Ugchelen minder interesant was voor de opdrachtgevers van de cartograaf, maar het is ook mogelijk dat de Steenbeek en de Koppelsprengen pas na 1748 tot hun tegenwoordige lente zijn vergraven. Ook op een oudere kaart van de landmeter G. Verbeek uit 1740 zijn de beken nog niet ingetekend.

GE Altena

Het adres van de molen is Hoenderloseweg 145 te Ugchelen. De geografische positie van de molen Altena was 52°10'45.59"N 5°55'21.83"E.

HA Altena

Op de kaart van Hardonk is de molen aangegeven met nr. 35.

Situering Altena Hamermolen


Hierboven is een situatieschets uit circa 1910 van Henricus Hermanus Preller (Bron 15) met aanzicht van Hamermolen, Altena en de Koppelsprengen.
De schets toont de gebouwen veel groter dan ze geweest kunnen zijn en dat is waarschijnlijk gedaan om indruk te maken.
De Hoenderloseweg bevindt zich boven in de schets.
Rechtsboven is de Steenbeek te zien en ook het oprijlaantje vanaf de Hoenderloseweg. Dat laantje is tot op heden onveranderd gebleven.
Tussen de Hamermolen en Altena was een smalspoortje aanwezig, waarmee de was van de Hamermolen naar Altena werd gereden om daar gestreken en verpakt te worden.
Zowel de hamermolen als Altena hadden een woonhuis. Deze zijn later verwaarloosd.

 

 Huidige situatie

Momenteel is er slechts een bijgebouw van de oude molen Altena overgebleven. Daarnaast is de plek van het oude "halve" rad ook nog steeds aanwezig.Van de oorspronkelijke molen is waarschijnlijk niets meer terug te vinden.

Bouwgeschiedenis (evt. tijd en reden voor afbraak)

1566 Het Sint Petersgasthuis schaft een "saelweer” in Ugchelen aan met daarbij een stuk land "streckende an die beeck”.
1613 De Oude Molen werd gebouwd in opdracht van de bekende papiermaker Marten Orges.
1646 Molenaar en eigenaar van de papiermolen is Daniel Jacobsen Schut.
1671/1672 Daniel Jacobs sticht vlakbij een windmolen.
1682 Daniel is overleden. Geertjen Janssen is dan "Weduwe en Boedelhoudersche van Daniel Jacobsen Schut en derselver Erffgenaemen”.
1698 Erfgenamen, de 5 zoons, hebben de molens verdeeld en zijn daarna apart gaan wonen.
Twee van die zonen, Reynder en Gerrit, werken daarna op De Oude Molen maar ze delen dan dezelfde en enige woning bij die molen, waar ook hun moeder gewoond heeft. Een schuur achter het woonhuis mag "even over de beek aen de noortsyde van voorsyde molen” verplaatst worden.
1742 Reynder woont nog op de Oude Molen.
1747 De molen wordt door neef Daniel Jansen Schut bewoont.
1780 Zijn zoon Arent Klaas Daniels zet het bedrijf tot dit jaar voort.
1773 Zijn weduwe Hilletje Daniels Schut zet het bedrijf voort tot dit jaar.
1801-1815 Haar zoon Jacob Arents Schut is de laatste Schut in deze molen en werkt er nog in deze periode.
1812 De naam "Al te Nae” later Altena wordt voor het eerst gebruikt.
1815 De molen wordt omstreeks dit jaar verkocht aan H. Geurts, die het weer verhuurt.
1859 De papierfabrikant Jan Terwel, gehuwd met Maria Johanna Schut, komt voor op Altena.
1876 De papiermolen brandt voor de eerste keer af.
1880 Het gebouw wordt herbouwd en door Johannes Lambertus van Delden omgezet in de wasserij "Altena”.
1891 De wasserij van J.L. van Delden wordt door Preller overgenomen en heet fa. J.G. Preller en Zoon.
1992 Tot dit jaar geleid door de Preller familie. Het bedrijf was de laatste jaren niet meer rendabel en is in datzelfde jaar verkocht aan C. Hafkamp.
1992 Verbrand. Alleen een nabijgelegen schuur is nog van het vroegere Altena overgebleven. De naam Altena, van het voormalige hoofdgebouw, is op deze schuur geplaatst.

Erfgoed ontwikkelings potentie

De loop van de Steenbeek en de Koppelsprengen is in 1748 totaal anders dan de huidige loop. ER zijn waarschijnlijk aktes in het "Archief Rekenkamer van het hof te Arnhem" waarin de graafwerkzaamheden in de markearchieven zijn vermeldt maar die zijn nog niet gevonden.

Ook de locatie van St. Peter is interessant om verder te onderzoeken.

Erfgoedstatus

Het verdient aanbeveling om de adviezen van de heer Kers in zijn boekwerk "Rondom De Oude Molen Altena" (Bron 32 pagina 24) ter harte te nemen.

Foto’s van oude en huidige situatie

1905 wasserij Altena Ugchelen

 De wasserij Altena omstreeks 1905.

1930 altena

 Altena rond 1930. Hierbij valt het scheidingsschot in de waterloop vanaf de Hamermolen op.

1990 altena met droogluiken

 Altena in 1990 met de droogluiken nog mooi te zien

1992 altena brand

 Brand in de Altena molen in 1992.

schuur altena

Schuur die resteert van Altena.

Steenbeek

De plek, stroomopwaarts gezien, waar Steenbeek en Koppelsprengen samenkomen naast de overgebleven schuur van Altena. Foto Henk Weltje - 2018